Psychologia

Jak wychowywać, aby wspierać dziecko?

4 style wychowania dziecko

Wychowanie dziecka to niełatwe zadanie – od pierwszych dni życia potrzebuje poczucia bezpieczeństwa, akceptacji, stabilizacji i miłości. Im dalej w las, tym więcej wyzwań i wątpliwości. Jak zatem wspierać dziecko, jak je wychowywać, aby ułatwić mu rozwój?

Rodzicielstwo to nie bułka z masłem

Zanim zostałam mamą, miałam nieco inną wizję rodzicielstwa. Wydawało mi się, że wychowanie to bułka z masłem, a moja intuicja i znajomość świata znacznie ułatwią mi zadanie. Szybko przekonałam się jednak, że pełny brzuszek i czysta pieluszka to nie wszystko. Ba! Z doświadczenia wiem, że wraz z upływem czasu zadania rodzica są coraz bardziej wymagające. Znasz pewnie to powiedzenie, że “małe dziecko – mały kłopot, duże dziecko…”, prawda? Gdy moje córeczki były małe nie bardzo w to wierzyłam, a potem dopadła mnie rzeczywistość.

Owszem, można nie czuć odpowiedzialności, nie zastanawiać się nad tym, co robimy i tłumaczyć, że przecież jakoś to będzie. Można też aktywnie wspierać dziecko i szukać rozwiązań, zamiast zamykać oczy. Nie, nie ma rodziców idealnych, są jednak wystarczająco dobrzy. I tak – to nasze dzieci ocenią kiedyś nasze starania i pewnie nie każdy z nas zda ten egzamin na 5 z plusem. Jeśli jednak można czerpać z wiedzy specjalistów i pewne wskazówki wdrażać w życie, to warto skorzystać z ich wiedzy.

Dzisiaj opowiem Ci o wymiarach wychowania i przybliżę 4 style wychowania wraz z ich konsekwencjami.

Dwa istotne wymiary wychowania

Psychologowie wskazują na 2 ważne wymiary wychowania w okresie dzieciństwa i dorastania:

  • akceptacja/responsywność,
  • wymagania/kontrola.

Jak należy je interpretować? Skupmy się na przykładach.

Akceptacja i responsywność

Akceptujący i responsywni rodzice to tacy, którzy często się uśmiechają, dopingują maluchy, a także dostrzegają i chwalą ich postępy. Są serdeczni i uczuciowi, ale jednocześnie potrafią być krytyczni wobec złego zachowania dziecka. Rodzice mniej akceptujący i responsywni nadmierne krytykują dziecko, stosują kary, umniejszają jego wartości, a nawet ignorują potrzeby i zdanie dziecka. Bardzo rzadko pokazują, że je cenią i kochają.

Kontrola i wymagania

Mocno kontrolujący i wymagający rodzice bardzo mocno narzucają dziecku swoje zdanie, budując jasno granice wolności. Nakładają na dziecko wiele wymagań, aktywnie monitorują też przestrzeganie zasad, nie tolerując ich łamania. Mniej kontrolujący i wymagający rodzice są mniej restrykcyjni. Zostawiają swobodę w rozwijaniu zainteresowań oraz podejmowaniu decyzji skupiających się na aktywności podejmowanych przez dziecko. Sprawują jednak pewną kontrolę i wymagają różnych kwestii od swoich dzieci.

Który wymiar jest lepszy?

Pierwszy wymiar opisuje, ilość responsywności (odpowiadania na potrzeby i działania dziecka) oraz uczuć, które rodzic wykazuje w stosunku do dziecka. Drugi opisuje poziom ograniczania i wymagań rodziców. Każda z tych składowych jest ważna i potrzebna, liczą się tu jednak proporcje. Nie można wykluczyć żadnej z tych kwestii, każda z nich jest na swój sposób ważna.

Jak wychowywać dziecko?

Aby zapewnić dziecku prawidłowy rozwój w okresie dzieciństwa należy zapewnić mu równowagę między:

  • zdobywaniem nowych umiejętności i kompetencji,
  • dążeniem do samodzielności i autonomii,
  • przejawianiem własnej inicjatywy,
  • kontrolowaniem zachowań przez rodziców,
  • potrzebą chronienia dziecka.

Im bardziej kontrolujemy dziecko, tym ma ono mniej okazji do samodzielności i nauki nowych umiejętności społecznych. Im więcej luzu dajemy, tym mniej poczucia bezpieczeństwa i wsparcia okazujemy dziecku.

Nie brzmi to wszystko zbyt prosto, prawda? Wychowanie nie jest łatwe i rzadko kiedy od początku usłane jest różami. Używając metafor – nie raz wdepniesz w klocek lego, wypijesz zimną kawę i nie prześpisz nocy. Ale wiesz, jeśli się starasz, szukasz rozwiązań i potrafisz dostrzec wpadki, to już bardzo dużo.

4 style wychowania dziecka

Przejdźmy do konkretów – przybliżę Ci 4 style wychowania. Przeczytaj je proszę uważnie i sprawdź, które elementy stosujesz, a nad którymi warto popracować. Nie będę Cię oceniać ani dłubać w Twojej wizji rodzicielstwa, chcę tylko pokazać, czym różnią się różne modele wychowania i jakie mogą mieć konsekwencje.

Autorytatywny, inaczej zwany wzajemnym, z ang. authoritative

Autorytatywny styl wychowania stwarza najlepsze warunki do rozwoju dziecka (tak wskazują specjaliści). Jego podstawą jest miłość, szacunek i troska, ale obejmuje jednak konieczność podporządkowania się pewnym zasadom. Bliskość z dzieckiem sprawia, że kontrola ta odbierana jest przez nie, jako przejaw troski i tego, że rodzicowi na nim zależy. Podsumowując – równowaga, mądra swoboda oraz rozsądne ograniczenia. Styl ten opiera się na wzajemności relacji.

Jak zachowuje się rodzic?

  • Stawia granice, ale jest otwarty na potrzeby i uczucia dziecka.
  • Sprawuje kontrolę, ale okazuje dziecku ciepło.
  • Pozwala na samodzielność, ale stoi obok, aby pomóc w trudnościach i niepowodzeniach.
  • Daje dziecku dużo swobody, ale jednocześnie wyznacza obowiązki i stawia wymagania.

Jak zachowuje się dziecko?

  • Wierzy w siebie i jest niezależne.
  • Ma pozytywne zdanie na swój temat.
  • Współpracuje i jest wrażliwe na krzywdę innych.
  • Z chęcią podejmuje wyzwania.

Konsekwencje stylu autorytatywnego: Adekwatne oraz zrównoważone poczucie autonomii, inicjatywy i kompetencji.

Permisywny, zwany pobłażliwym, z ang. permissive

Styl permisywny charakteryzuje się nadmiernym uleganiem woli dziecka. Rodzic jest nadopiekuńczy, daje maksymalną i niekontrolowaną swobodę, nie stawia też żadnych wymagań. Nie ma tu jednak znaku równości z rodzicielstwem bliskości. Bliskość jest niezwykle ważna i potrzebna, aby dziecko mogło się prawidłowo rozwijać.

Jak zachowuje się rodzic?

  • Pozwala na wszystkie nieograniczone przejawy autonomii, kompetencji oraz inicjatywy.
  • Nie wprowadza klarownych i jasnych zasad postępowania.
  • Nie wymaga żadnych osiągnięć, tłumaczy wszystko naturalnym stanem rzeczy.
  • Brak mu konsekwencji, reguły są płynne – dziecko wcale nie musi się nimi kierować.
  • Całkowicie oddaje się potrzebom i wymaganiom dziecka.

Jak zachowuje się dziecko?

  • Jest niedojrzałe oraz egoistyczne w stosunku do rówieśników.
  • Słabiej radzi sobie w szkole w okresie dorastania, nieczęsto podejmuje się zobowiązań, nie jest zainteresowane nowymi umiejętnościami.
  • Czasami bywa agresywne, stara się wymuszać zachowania innych.

Konsekwencje stylu permisywnego: Bardzo skrajne i zupełnie nieograniczone poczucie autonomii i wyższości. Znacznie wyższe poczucie kompetencji, niż stan faktyczny.

Autorytarny, zwany też rygorystycznym, z ang. authoritarian

Styl autorytarny jest zupełnym przeciwieństwem permisywnego. Rodzice zaniedbują potrzeby dziecka, liczą się jedynie zasady ustanowione przez nich. Stawiają wygórowane wymagania, oczekują pełnego posłuszeństwa – nie ma tu miejsca na autonomię i swobodę decyzji. Relacje oparte są na lęku, karach oraz wszechogarniającej kontroli. Nie liczą się potrzeby, emocje i uczucia dziecka, a ono samo doświadcza ciągłego poczucia winy oraz niższości.

Jak zachowuje się rodzic?

  • Stawia wygórowane wymagania, którym niełatwo sprostać.
  • Rzadko docenia i chwali, nie okazuje radości z sukcesów dziecka.
  • Nie daje dziecku ciepła, nie wspiera go w jego planach i potrzebach.
  • Ogranicza samodzielne wybory i inicjatywy, umniejszając ich wartości.
  • Sprawuje ścisłą kontrolę i demonstruje przewagę nad dzieckiem.

Jak zachowuje się dziecko?

  • Staje się lękliwe i uległe, ma niskie poczucie własnej wartości.
  • Bywa przygaszone lub agresywne – wyładowuje złość i frustrację na brak mocy sprawczej.
  • Wymyka się spod kontroli, stara się prowokować, zwracać na siebie uwagę.

Konsekwencje stylu autorytatywnego: W dziecku dominuje poczucie wstydu i zwątpienia oraz poczucia winy. Niska samoocena i brak wiary w siebie.

Zaniedbujący, inaczej też niezaangażowany, z ang. rejecting-neglecting

Styl zaniedbujący to luźna i niewymagająca postawa wobec dziecka. Czasami jest wynikiem odrzucenia dziecka lub niemożności poradzenia sobie z własnymi problemami i stresem. Rodzice są niezaangażowani, niezainteresowani i niewrażliwi. Dziecko nie ma oparcia, nie wie też, jakimi zasadami warto się kierować. Samodzielnie musi też decydować o sobie, chociaż nie ma jeszcze takich kompetencji. Często pojawiają się trudności z nawiązywaniem relacji z rówieśnikami, ujawnia się zagubienie i zdezorientowanie. Styl zaniedbujący jest najszkodliwszym stylem wychowania, który może mieć poważne konsekwencje na dalszych etapach rozwoju dziecka.

Jak zachowuje się rodzic?

  • Nie wykazuje zainteresowania potrzebami i uczuciami dziecka.
  • Nie buduje więzi emocjonalnej, jest niedostępny fizycznie i psychicznie.
  • Otaczający świat jest ważniejszy od dziecka, jego problemy stawiane są ponad sprawy dziecka.

Jak zachowuje się dziecko?

  • Staje się impulsywne, aspołeczne oraz mniej sprawnie nawiązują relacje z rówieśnikami.
  • Doświadcza zagubienia, świat jest nieuporządkowanym zbiorem, nie ma poczucia stałości i bezpieczeństwa.
  • Nie jest zainteresowane zdobywaniem nowych kompetencji, osiąga słabe wyniki w nauce i jest mniej dojrzałe.
  • Ma poczucie opuszczenia.

Konsekwencje stylu zaniedbującego: Niskie poczucie własnej wartości, brak chęci przejęcia inicjatywy i potrzeby nawiązywania relacji. Dominuje poczucie wstydu, zwątpienia i chaosu.

Badania wskazują, że dzieci do ukończenia 3. roku życia wychowywane w stylu zaniedbującym wykazują relatywnie wysoki poziom agresji. Można zaobserwować niepohamowane napady złości. Dzieci mają tendencję do przeszkadzania, a na kolejnym etapie trudniej radzą sobie w trakcie zajęć szkolnych.

Kilka słów na koniec

Tak, jak napisałam wcześniej – idealny rodzic nie istnieje. Nie oznacza to jednak, że należy zupełnie odpuścić. Pewne zachowania są wskazane, a inne zupełnie nie. Najlepsze rezultaty rozwojowe zapewnia serdeczność, którą połączymy z ograniczoną oraz racjonalną kontrolą. Akceptujmy nasze dzieci, zapewniajmy im wsparcie i poczucie bezpieczeństwa. Bądźmy blisko, okazujmy czułość i miłość.

Zawsze też zastanawiajmy się, jak my sami chcielibyśmy być traktowani. Dziecko jest małym człowiekiem, nie niedojrzałym i nieokreślonym bytem. I tak, zdarzają się potknięcia i błędy, ale na zrozumienie, rozmowę oraz zmianę nigdy nie jest za późno.

Przeczytaj inne publikacje o tematyce psychologicznej >>


Źródła:

Brzezińska I. A., Ziółkowska B., Appelt K., Psychologia rozwoju człowieka, Sopot 2021

Schaffer, D.R., Kipp, K., Psychologia rozwoju. Od dziecka do dorosłości,  Gdańsk 2015

Leave a Response